Izmir-Çanakkale karayolu üzerinde yer alan Gömeç, Balıkesir’e bağlı küçük bir ilçedir. Tarihine ilişkin yeterli belge bulunmamasına karşılık, günümüze ulaşabilmiş çeşitli yapılar, kentin gelişimi hakkında ciddi ipuçları sunmaktadır. 1324/1908-9 ve 1325/1909-10 tarihli Hüdavendigar Vilayeti Salnamelerine göre, Gömeç’te 1 cami, 1 medrese, 1 sıbyan mektebi ve 3 han vardı. Salnamelerde bahsi geçen cami, olasılıkla bugün kent merkezinde bulunan ve Çarşı Camii adıyla bilinen yapıdır. Medrese, sıbyan mektebi ve hanlar da bu cami çevresinde yer alıyor olmalıydı. Ancak bu gün medrese ve sıbyan mektebine dair her hangi bir iz kalmamıştır. Hanlardan sadece biri kısmen ayaktadır. Böylelikle Gömeç’te, hemen her Türk kentinde olduğu gibi, merkezini caminin oluşturduğu bir çarşı dokusunun varlığından bahsetmek mümkün olabilmektedir. Hatta bugün oldukça küçük bir yerleşim merkezi niteliği taşıyan bu kentte, XX. yüzyıl başlarında 3 han bulunması, canlı bir ticari yaşamın varlığını da kanıtlamaktadır.
Gömeç’e Burhaniye kavşağından girildiğinde, Mehmet Akif Ersoy Caddesi üzerinde yer alan tek kemer gözlü bir köprüye ulaşılır . Kitabesinden 1324/1908 yılında, Sultan Il. Abdülhamid döneminde inşa edildiği anlaşılan bu köprü, üzerine yapılan genişletme amaçlı ilaveler nedeniyle bugün güçlük le algılanabilmektedir. Kent merkezine doğru uzanan aynı cadde üzerinde, Rum Meyhanesi adıyla bilinen yapı ve ilk inşaatta iki katlı olduğu anlaşılmakla birlikte sadece bir katı kalabilmiş mütevazı bir han bulunmaktadır. Bu han, olasılıkla salnamelerde bahsi geçen hanlardan biridir. Camiye olan yakınlığı, bu olasılığı daha da güçlendirmektedir. Bu han dışında, çarşı dokusundan bugüne kalabilen diğer yapılar, Çarşı Camii ile batısındaki Nahiye Müdürlüğü Binası’dır. Cami enine dikdörtgen planlı, düz ahşap tavanla örtülü sade bir yapıdır . XX. yüzyılda geçirdiği büyük onarımlarla özgün şeklini yitirmiştir. XIX. yüzyıl sonlarına ait olduğu anlaşılan ve bugün kahvehane olarak kullanılan Nahiye Müdürlüğü Binası, kısmen bozulmuş olmakla birlikte, taş söveli ve yuvarlak kemerli kapı ve pencereleri ile kent merkezinin tarihi kimliğini destekleyen en önemli yapı durumundadır.
Çarşı Camii’nin kuzeydoğusunda bulunan çoğu tek katlı sade konutlarla donatılmış dar sokaklar (Çakmak, Bahar, Hafız Necip, Tulumba vb. sokaklar) tipik Türk sokak dokusunun halen yaşadığı alanlardır. Bu doku, XIX. yüzyılda, hatta belki daha eski tarihlerden bu yana, Türklerin bu bölgede yaşadıklarını düşündürmektedir.
Caminin güneydoğusunda, bugünkü 6 Eylül Caddesi’nin devamı niteliğindeki kesimde, tuğlayla inşa edilmiş, üçgen alınlıklı ticari yapılar dikkati çekmektedir. Onceleri Meyhane Boğazı adıyla bilinen bu bölge, olasılıkla kente XIX. yüzyıl ortalarında göç ettikleri bilinen Rumların yaşadığı bölgeydi.
Gömeç’teki sivil mimarlık örneklerinde taş, tuğla ve kerpiç gibi çeşitli inşa malzemelerine rastlanabilmektedir. Tuğlanın tek başına inşa malzemesi olarak kullanıldığı sivil ve ticari yapıların çokluğu, bölgede güçlü bir tuğla sektörünün varlığını akla getirmektedir. Bugün Atatürk Caddesi üzerinde yer alan, Zeytinyağı Fabrikası da, XX. yüzyılın ilk yarısında tamamen tuğlayla inşa edilmiş, ilginç ancak harap durumda, terk edilmiş bir yapıdır.
Kentin şüphesiz en gösterişli yapısı, Atatürk Caddesi üzerindeki Okul Binası’dır. Olasılıkla XX. yüzyıl başlarında inşa edilmiş, bir bodrum üzerinde yükselen tek kattan oluşan bu yapı, özellikle caddeye bakan giriş cephesindeki barok, rokoko ve ampir gibi batılı akımların etkilerinin tümünün bir arada görüldüğü eklektik üsluptaki süslemeleriyle dikkati çekmektedir. Dalgalı hatlarla yumuşatılmış üçgen alınlık, taş söveli ve basık kemerli kapı ve pencereler ve köşelerde bulunan iyon tarzlı başlıklara sahip pilasterlerle oldukça hareketli ve görkemli bir cephe kompozisyonu yaratılmıştır.
Kent merkezinin batısında, Çanakkale-Izmir karayolu kenarındaki tarlalar arasında, çıkrığı halen üzerinde duran kuyusu ile birlikte, tarımsal amaçlı büyük bir sulama havuzu yer almaktadır. XX. yüzyıl başlarına ait olduğunu düşündüğümüz bu sulama sistemi, dönemin tarımsal faaliyetleri hakkında fikir veren ilginç bir örnektir.
Kentin ana arteri durumundaki Atatürk Caddesi, Yaya Mahallesine kadar uzanmaktadır. Önceleri Yaya Köy adıyla ayrı bir yerleşim niteliği taşıyan, ancak sonradan Gömeçle birleşen bu mahalleye ulaşıldığında sağlı sollu görkemli konutlar dikkati çekmektedir. Tümü taşla inşa edilmiş bu tek ya da iki katlı konutlar, bugün ne yazık ki bakımsız durumdadırlar. Mahallenin merkezinde yer alan uzunlamasına dikdörtgen planlı, düz ahşap tavanla örtülü cami, Çarşı Camii gibi, XX. yüzyılda yapılan müdahalelerle özgünlüğünü yitirmiştir. Ancak haziresindeki XIX. yüzyıla ait mezar taşları, yapının en azından XIX. yüzyılda da ayakta olduğunu kanıtlamaktadır. Caminin kuzeybatısında yer alan geniş bir bahçe içine inşa edilmiş, taş söveli kapı ve pencerelere sahip tek katlı konutun sahibi olan 80 yaşındaki sayın Necati Durmuş, verdiği korumacılık dersi ile incelemelerimiz sırasında anlamlı saatler yaşamamızı sağladı. Evine inanılmaz boyutlarda bir hayranlık ve sevgi besleyen bu sevimli insanın, evin girişi önüne geçtiğimiz yıllarda yakınları tarafından yapılan sundurmanın yarattığı çirkinlikten duyduğu üzüntü bizi oldukça etkiledi.
Son olarak, Gömeç’in yaklaşık 2 km. kadar batısında, denize hakim bir tepe üzerinde yer alan ve halk arasında Kız Çiftliği adıyla bilinen yapı topluluğundan bahsedeceğiz . Antik döneme ait bir yerleşimin izlerini taşıdığı da anlaşılan tepenin güney yamacı, bugün ne yazıkki ikinci konutlarla donatılmış durumdadır. Toprak kaymasını önlemek amacıyla yamaçlarına çok sayıda teras inşa edilmiş olan tepe üzerindeki çiftlik, bugün büyük kısmı yıkılmış yüksek taş duvarlarla çevrilimiş bir bahçe içinde yer almaktadır. Çiftlik, katlı sade bir konut ile bu konutun doğusundaki depo ve atölye binaları ve kuzeyinde mutfak ve fırın kalıntılarından oluşan kapsamlı bir top Atölye ve depolar, bura günlük yaşamın yanı sıra bazı ticari faaliyetlerin yürütüldüğünü de akla getirmektedir. Çiftliğin ana binası durumundaki iki katlı konut sadeliğine karşılık, tamamen denize hakim yeri özenle seçilmiş bir yapıdır. Yapıların tümünde inşa malzemesi taştır. XIX. yüzyıl sonları ya da XX. yüzyıl başlarına ait olduğunu düşündüğümüz bu yapı topluluğunun kuzeyindeki düzlük üzerinde, kent merkezinde gördğümüz kuyu ve havuzdan oluşan sulama suyu teminin bir benzerine rastlanmaktadır.
B
urada kısaca tanıtmaya çalıştığımız Çarşı Camii, Nahiye Müdürlüğü Binası, han kalıntısı ve konut örnekleri gibi yapılar, Gömeç’in tarihi kent dokusu hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. XIX. yüzyıl ortalarına kadar sade Türklerden oluşan bir nüfusa sahip olduğu bilinen Gömeç, bu tarihlerde olasılıkla cami, medrese, sıbyan mektebi, nahiye müdürlü binası ve hanlar gibi resmi binaların yeraldığı bugünkü çarşı ile çarşının kuzeydoğusun bugün halen izleri görülebilen dar sokaklar bulunduğu alandan ibaretti. XIX. yüzyıl ortalarında gerçekleşen göçlerle birlikte, çarşının güneydoğusunda Rumların yaşadığı yeni bir mahallenin oluştuğu anlaşılmaktadır. Okul binası, konutlar ve Zeytinyağı Fabrikası gibi yapılar da, kentin XX. yüzyıl başlarında güneybatıya doğru genişlemeye başladığını göstermektedir. Onceleri ayrı bir köy durumunda olan Yaya Mahallesi’nde yer alan cami konutlardan, bu mahallenin, sadece Türklerin yaşadığı bir köy durumunda iken, aynı göçlerle birlikte hem Türk hem de Rum nüfusu barındıran bir köye dönüştüğünü anlamak mümkün olabilmektedir.
Başta Atatürk Caddesi üzerindeki görkemli Okul Binası olmak üzere, tarihi kent dokusu hakkında fikir veren bu güzel yapıların bir önce koruma altına alınarak yaşatılması gerektiği düşüncesindeyiz. Gömeçlilerin, kentlerinin son 20 yılda ülkemizi esir alan rant olgusuna dayalı çirkin yapılaşmadan nasibini almış kentlerden birine dönüşmesine izin vermeyeceğine inanıyoruz.
Yard. Doç. Dr. Şakir Çakmak
Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Bu yazı 375 kez okundu...
