Gömeç İlçesinin Siyasi Haritası

Siyasal parti tercihleri üzerine bir inceleme

Giriş

eçmenlerin siyasal parti tercihleri üzerinde yoğunlaşarak, bunun ardında yatan etkenlere eğilme, başta siyaset bilimciler olmak üzere çeşitli sosyal bilim dallarındaki uzmanların, bu arada medya mensupları ve araştırmacıların temel ilgi alanları arasındadır. Konu ya ister makro-ülke ya da mikro-yerel coğrafi mekan özelinde yaklaşılsın, tüm çalışmaların başlıca getirisi, geçmişten bugüne incelenen seçim çevresindeki siyasal eğilimleri, bu eğilimlerdeki değişimi ortaya koyarak, geleceğe ilişkin kestirimlerde bulunmaktır.

Bu bildiride Gömeç ilçesi örneğinde seçmenlerin siyasal parti tercihlerindeki değişim partiler ve parti blokları bağlamında incelenmektedir. Iki kısımdan oluşan çalışmanın il kısmındaki sorunsalımız, Gömeç’in ilçe olmasından bugüne yapılan genel ve yerel seçimlerde (Il Genel Meclisi) ilçenin siyasal haritasında nasıl bir değişim yaşanmıştır? Seçmen tercihlerinin sağ-sol ve radikal partiler ile parti blokları etrafındaki kümelenmesi nasıldır? Bu durum son genel seçim örneğinde Balıkesir ve ilçelerinde farklılaşıyormu gibi sorulara yanıt bulmaktır. Ikinci kısımda ise, Gömeçin kentsel ve kırsal (bucak-köy) alanında siyasal partilerin mevcut oy güçlerini tespit etmek amacıyla 5-7 Eylül 2001 tarihleri arasında yapılan alan araştırmasının bulguları değerlendirilmektedir.

1. Gömeçin Sosyo-Ekonomik ve Politik Yüzü

a. Sosyo-Ekonomik Göstergeler

ömeç’in siyasal haritası, parti ve blokların oy güçleri ile, seçmenlerin parti tercihlerindeki değişime ilişkin bir değerlendirme yapmadan önce, ilçeye ait seçilmiş bazı sosyo-ekonomik göstergelere bakmak yararlı olacaktır. DPT tarafından 1996’da yayınlanan bir çalışmaya göre, Gömeç 1990’lı yıllarda ülke genelindeki 858 ilçe arasında gelişmişlik bakımın dan 361. sıradadır. Ilçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması belirlenirken, nüfus, istihdam, eğitim, sağlık, imalat sanayi, mali sektör, inşaat ve tarım sektörlerine ait çeşitli göstergelerden yararlanılmıştır. Buna göre, ilçe 6 kademeli gelişmişlik sınıflandırmasında 4. derecede gelişmiş ilçeler kategorisinde yer alıyor. Bu ilçelerin ortak özelliği, iktisadi faaliyetlerin yoğun olmayışı ve tarımda çalışanların oranının ticaret ile uğraşan kesime göre iktisaden faal nüfus içindeki oranının yüksek oluşudur. Ayrıca, sermaye birikimi zayıf, iktisadi faaliyetler içerisinde sanayi kesiminin payı düşük, nüfusun bağımlılık oranı ise yüksektir. Sosya-ekonomik gelişmenin dinamizmini oluşturan insan gücünün eğitim ve öğretim düzeyi ile kadın nüfusun işgücüne katılım düzeyi düşüktür. Aşağıdaki tablolarda Balıkesir il çelerinin il içinde gelişmişlik sıralaması ile, Gömeç’e ait bazı sosyo-ekonomik göstergeler yer almaktadır.

Tablodaki verilere göre, Gömeç 1990’lı (arda gerek Balıkesir, gerekse ülke bütünün orta düzeyde gelişmiş ilçeler kategorisin olup, ilçenin sosyo-ekonomik yapısı gelişmı te olan bir nitelik arz etmektedir.

b) Siyasal Göstergeler

lçeye ait siyasal göstergeler olarak, genel ve yerel seçimler bazında ilçe bütünü, kent ve kırsal alanda kayıtlı seçmen sayısı ile, genel ve yerel seçimlerde oy kullanan seçmen oranları dikkate alınabilir.

1990’lı yıllardaki seçmen sayısı ile seçiı lere katılım düzeyindeki değişim incelendiği de, seçmen sayısında özellikle 1994 seçimi rinin ardından artış vardır. 1991 de 7434 oi seçmen sayısı %12’jik bir artışla 8 yıl içinı 8325e ulaşırken, kentsel alandaki arı (%13.5), kırsal alana (°/o göre daha fa ladır. Seçimlere katılım düzeyi, bir başka ani tımla oy kullanma oranına bakıldığında 19 genel seçimlerinden 1994 yerel seçimlerir (il genel meclisi) seçimlere katılım düzeyi ih bütünü, kentsel ve kırsal alanlarda 4-7 pu arasında artış göstermiştir. 1994 seçimleriı den itibaren ilçe bütünü ve kırsal alanda kal lım düzeyi gerilerken, 1995 genel seçimleriı de kentsel alanda gerilemeye karşın, son sı çimde yeniden yükseliş yaşanıyor. 1995-199 arasında kırsal alandaki seçmen sayısı art göstermesine rağmen, oy kullanan seçme oranındaki düşüş, kırsal alanda sisteme kar bir güvensizlik ve memnuniyetsizliğin oluşmaya başladığının habercisidir. Yaşanan bu gelişmenin bir sonraki aşaması sistemin meşruiyet ve temsil krizinin derinleşmesidir.

Gömeç’in seçmen sayısı ile seçimlere katılım düzeyini Balıkesir ve ilçelerindeki durumla karşılaştırdığımızda, şöyle bir tablo dikkat çekiyor:

Balıkesir ilçeleri arasında nüfusu en az olan Gömeçte kayıtlı seçmen sayısının Balıkesir merkez ve ilçelerine göre en düşük düzeyde olması doğaldır. seçimlere katılım düzeyi çerçevesinden karşılaştırmalı bir değerlendirme yapıldığında, son seçimde oy kullanan seçmen oranının en yüksek olduğu ilçe %95.1 ile Balyadır. Balyanın sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında ilin en az gelişmiş ilçesi olduğu hatırlanırsa, en az gelişmiş ilçede katılım düzeyinin en yüksek düzeyde olması çarpıcı bir bulgudur. Sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi benzer olan Balıkesir ilçelerindeki katılım düzeyi ile, Gömeçteki seçimlere katılım düzeyi karşılaştırıldığında, il içinde benzer gelişme düzeyine sahip Hayran, Bigadiç, Savaştepe de katılım 0/0 90 düzeyine çıkarken, Gömeçte %90ın altında kalıyor.

c) 1990 Sonrası Gömeçte Siyasal Parti Tercihleri

990’dan günümüze yapılan 1991, 95 ve 99 genel ve 1994 yerel seçim il genel meclisi sonuçlarında il dikkati çeken, parti bloklarının oy güçlerinde bir seçimden diğerine belirgin bir değişimin yaşanmasıdır.

Merkez sağ ve sol bloklara yönelen seçmen desteği konjonktürel olarak farklılaşmakla birlikte, merkez sağın 27 Mart 1994 yerel seçimlerinden 18 Nisan 1999 genel seçimlerine oy tabanı hızla eriyor ve bu durum ülke genelindeki tabloyla paralellik arzediyor. 20 Ekim 1991 le karşılaştırıldığında bloğun oy gücünde 27 Mart 1994 yerel seçimlerinde bir sıçrama gerçekleşmiştir. Kır-kent ayrımına gidilmeksizin ilçe genelinde bu bloğun oylarında sözkonusu seçimde 7.5 puanlık bir artış yaşanmıştır. Kırsal alandaki 9.5 karşılık, kentsel alanda bu daha sınırlı düzey de kalıyor (4.6 puan). 1994 seçimlerinden gü nümüze ise, gerek ilçe bütünü, gerekse kırsal ve kentsel alanda merkez sağ bloğun oy tabanı sürekli olarak erimekte, bu durum özellikle kırsal alanda daha belirginleşmektedir. Nitekim 1994’e göre 35.3 puanlık bir oy kaybına uğrayan bloğun, kentsel alandaki kaybı 27.5 puan ile sınırlı kalıyor.

Merkez sol bloğun oy tabanı ise 1991’le karşılaştırıldığında 1994 ve 1995’de daralmış, bu durum özellikle kırsal alanda belirgindir.Örneğin 1991-94 ara kentsel alanda 8.7 puai lık oy kaybına karşılık, kırsal alanda kayıp 12 puana çıkıyor. 1999 seçimlerinde DSP oylarında patlama nedeniyle, m kez sol bloğun oy tabar nın genişlediği açıkt Özellikle kırsal alan DSP aracılığıyla bu blo yönelen destek Göm bütününde merkez so güçlendirmiştir. 1995 sonuçlarına göre, merkez sol kentsel alanda 10 kırsal alanlarda 17.3 puan Radikal sağ bloğun 1991 seçimlerine göre oy tabanında 1994’te 4-6 puan arasında 1 daralma olmasına rağmen, 1995 seçimleri den itibaren gerek ilçe bütünü, gerekse kır ve kentsel alanda yükselişe geçmişi 1994’ten 1995’e ilçe genelinde 11.2, kent alanda 15.1, kırsal alanda ise 9 puanlık bir artış yaşanıyor. 1995 sonuçlarıyla karşılaştırılğında ise, son genel seçimde ilçe genelin 10.4, kentsel alanda 8.5, kırsal alanda 11.6’ oy artışı dikkat çekicidir. ilçede radikal sayılacak yükselişinin ardındaki en önemli etken, ülke genelinde olduğu gibi, merkezcil ideolojilerden umudu kesen seçmenin, milliyetçi ve Islami vurguları ağır basan söylemlerin peşine takılarak, çıkışı radikal çözümlerde görmeleridir.

Radikal sol bloğun oylarında 1991’den 1999’a sınırlı artış gözlense de, oy gücünün toplam oylar içindeki payının düşük olması nedeniyle bu artış pek anlamlı değildir. Bu bloğun kentsel alana göre kırsal alanda oylarını 8 yıllık süreç içerisinde daha fazla arttırması dikkati çeken bir diğer olgudur.

Genel olarak bakıldığında,ilçede bir seçimden diğerine parti blokları arasında belirgin oy kaymaları ya da .alırverişi gerçekleşiyor. Oy geçişkenliğinin 1994’de merkez soldan merkez sağa, 1995’de merkez sağdan radikal sağa, son seçimde ise merkez sağdan merkez sola ve radikal sağa doğru gerçekleşmiş olma olasılığı yüksektir. Özellikle Gömeç kırsalında bu kaymalar daha yoğundur. Kırsal kökenli seçmenin oylarındaki kaypaklık, parti tercihlerinde pragmatik unsurların ağır basması ile açıklanabilir. 80’li yıllardan itibaren ideolojilerde gözlenen esnekleşme, coğrafi ve ideolojik bloklardaki yumuşamanın blok içi ve bloklararası oy alışverişine zemin hazırladığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Ilçenin siyasal haritasında partilerin oy güçlerine ilişkin yapılacak bir değerlendirme de ilk belirtilmesi gereken nokta, tüm seçimlerde belirgin bir değişimin yaşandığıdır. ANAP örneğinde bakıldığında, partinin oylarının en yüksek olduğu 1994 seçimlerinden 1999 seçimlerine parti ilçe bütününde 15.9 puanlık bir kayba uğramakta, bu durum özellikle kentsel alanda belirginleşmektedir (20.8). Kırsal alanda ise aynı süreçte 12.4 pu anlık bir kayıp yaşamıştır. DYP oylarındaki erime parti oylarının en yüksek olduğu 1994 seçimleriyle karşılaştırma yapıldığında açığa çıkmaktadır. Kentsel alanda 1994ten son seçime parti 6.7’lik bir kayba uğrarken, kırsal alanda bu kayıp 22.5 puana çıkıyor.

CHP oylarındaki değişim 95 ve 99daki oy güçleri dikkate alınarak değerlendirildiğinde, parti ilçe genelinde 95’e göre 2.4 puan, kent sel alanda 0.8 kırsal alanda ise 3.l’lik kayba uğramıştır. 1994 seçimleri kentsel alan hariç, ilçe bütünü, kentsel ve kırsal alanda oylarını tüm seçimlerde en fazla arttıran tek parti DSP’dir, artış 1991’den 1999’a ilçe bütününde 22.2, kentsel alanda 17.2 ve kırsal alanda 24.9 puan dır.

RP-FP çizgisinin oyları Gömeç’te istikrarlı bir örüntüye sahip değil. Orneğin, 1991de %8 olan oyları 1994’de %31’e geriliyor, 1995'de %8.l’e yükseliyor, son seçimde ise ülke genelindeki gerilemeye paralel biçimde 0/0 6.8’e düşüyor. Fakat şu var ki, bu politik çizgi kırsala göre kentsel alanlarda daha kemikleşmiş bir seçmen tabanına sahip ve merkezcil eğilimli partilerin iktidar dönemlerindeki uygulamalarından zarar gören kentsel alandaki seçmenler kırsal kökenli seçmenlere göre bu çizgi etrafında kümelenmeye daha yatkın görünüyor. Anlaşıyor ki, kentsel alanlarda 90lı yıllarda yaşanan iktisadi kuşatılmışlık hali, adil, hakça düzen söylemine kullanan partiler için siyasal çekim merkezidir. Muhtemelen kırsal alanlarda asgari geçimlik düzeyini tarımsal faaliyetler yoluyla temin etme olgusu, Islami ideolojilerin temsilcisi partiler karşısında emniyet sibobu vazifesi görmüştür.

Milliyetçi sağ çizginin oy gücündeki değişimde ilk dikkati çeken nokta, 1999 seçimlerinde MHP’nin ülke genelinde yaptığı sıçramanın bir benzerinin Gömeç’te yaşanmasıdır Ilçe bütününde oylarını bir önceki seçime göre 9.5 puan, kentsel alanda 6, kırsal alanda 11.4 puan arttıran bu partinin yükselişinin ardında, ülke geneline şamil milliyetçi hassasiyetliğin sözcüsü olma, denenmemislik, temiz toplum vaadi gibi faktörler yatmaktadır.

Genel olarak değerlendirildiğinde, 1990 sonrası seçimlerde Gömeç seçmenlerinin parti tercihlerinde belirgin bir değişim yaşanmaktadır. Blok içi oy alışverişi ya da kaymalarından çok, zıt kutuplarda konuşlanmayan (merkez sağ-merkez sol gibi) bloklar arasındaki oy alış verişi dikkat çekmektedir. Bu tür oy verme davranışı, Gömeç seçmenlerinin pragmatik, taktiksel, hatta araçsal oy verme davranışın sahip olduklarının göstergesidir.

Son seçim sonuçlarını baz aldığımızda, Gömeç, Balıkesir ilçeleri arasında merkez sağ bloğun oy tabanının en zayıf olduğu seçim çevresidir (°/o25). Bu blok içinde özellikle ANAP oyları 0/o8.4 gibi çok düşük bir düzeyde kalırken, merkez sol blok içinde CHP’nin o tabanının en güçlü olduğu seçim çevresi 0/0 ile yine Gömeç’tir. Diğer yandan bu ilçe, DSP oyları sayesinde merkez sol bloğun 0/o45’in üzerinde oya ulaştığı 7 ilçeden biridir.(%45.7).

İlçe bütününde radikal sağ bloğun %25.5’lik oy oranı dikkate alındığırda, son seçimde her dört seçmenden birinin radikal sağ partilere, özellikle de MHPye yöneldiği anlaşılıyor.

Balıkesir ilçelerinin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi ile siyasal partilerin oy güçleri arasındaki ilişki bağlamında çarpıcı bulgular tespit ettik. Orneğin merkez ilçe hariç, gelişmişlik sıralamasına göre ilk 7 ilçede merkez sol bloğun oy gücü DSP oylarıyla %45’in üzerine çıkarken, bu sıralamada geri kalan 12 ilçe arasında bloğun oy gücünün 0/o45’in üzerinde olduğu tek ilçe Gömeç’tir. Bu bağlamda ilçe Balıkesir’de merkez sol blok açısından ayrı bir konuma oturmaktadır.

ll. Gömeç ilçesinde Siyasal Parti Tercihleri: Alan Araştırması Bulguları

a) Araştırmanın Örneklemi ve Yöntemi
Gömeç’in kentsel ve kırsal alanında olası bir genel ve yerel seçime yönelik seçmenlerin parti tercihlerini belirlemek amacıyla, 5-7 Eylül 2001 tarihleri arasında bir alan araştırması yapılmıştır. Anket yoluyla gerçekleştirilen araş tırmada kentsel alanda 196, kırsal alanda 151 seçmenle yüz yüze görüşülmüştür. Kentsel alan olarak Gömeç ilçesindeki Yaya, Kemalpaşa ve Mithatpaşa mahallelerinde, kırsal alan olarak ise Karaağaç ile Dursunlu, Hacıosman, Keremköy, Kobaşlar ve Ulubeyler köyleri araş tırma örneklemine dahil edilmiştir. Basit tesa düfi örnekleme tekniğine göre belirlenmiş 347 Gömeçli ile yapılan görüşmeler sırasında önceden hazırlanmış soru formunda yer alan bilgiler toplanmıştır. Daha sonra veriler bilgi sayar ortamına aktarılarak SPSS paket istatistik programı aracılığıyla değerlendirilmiştir.
b) Bulgular
1. Ankete Katılanların Demografik ve Sosyo-Ekonomik Nitelikleri
Görüşülen kişilerin %62.8’i bay, %37.2’si bayandır. Yaş gruplarına göre dağılımdaki sırada %2 ile 45-54 yaş grubundakiler geliyor. Bu grubu %17.9 ile 25-34 yaş grubu izler ken, 35-44 ile 55-64 yaş grubunun örneklem içinde temsil edilme oranı %16.4’tür. 65 ve üstü yaş grubundakilerin oranı %16.4’tür. 65 ve üstü yaş grubundakilerin oranı %]5, 18-24 grubundakilerin ise %14.1 ‘dir.
Ankete katılanların yarısından fazlası (%54.8) ilkokul mezunu olup, bunları sırasıyla %164 ile lise, %lo 1 ile ortaokul mezunları, 0/0 8.9 ile okuryazar olmayanlar, 0 ile ilkokul bitirmemişler ve %2.9 ile yüksekokul mezunları izliyor.

Görüşülen kişilerin mesleki dağılımında %33•7 ile ev kadınları ağırlıkta olup, bu grubu %21.9 ile çiftçiler ve %13.8 ile esnaf-zanaat karlar izlemektedir.

Ankete katılanların ağırlıklı olarak alt-orta hane gelirine sahip oldukları anlaşılıyor. 0/0 47.8’inin aylık ortalama hane geliri 101-300 milyon arasında değişirken, görüşülen her dört kişiden birinin düzenli gelirinin bulunmaması dikkat çekicidir.

2. Ekonomik Konulara ilişkin Görüşler

Seçmenlerin parti tercihlerinde içinde bulunan ekonomik koşulların belirleyici olup, olmadığını tespit edebilmek amacıyla, ankete katılanlara “önümüzdeki 1 yıl içinde ekonomik durumunuz ne yönde değişecek?” şeklin de bir soru yöneltilmiştir. Görüşülen kişilerin %70.9’u ekonomik durumlarının daha kötüye, %l 1 .2’si ise daha iyiye gideceğini düşünürken, %17.6’sı bu soruyu yanıtlamamış ya da kararsız olduklarını belirtmişlerdir.

3. 18 Nisan 1999 Genel ve Yerel Seçimlerdeki Parti Tercihleri

Araştırmaya katlanların %28.8’i son genel seçimde DSP’ye oy verdiklerini açıklarken, %15’i oy kullanmadıklarını ifade etmiştir. Diğer partilere yönelmiş seçmen desteği ise şu şekildedir: CHP %12.4, MHP %lO.7, DYP %8.9, ANAP %7.2, FP 0/o6.6, 18 nisan seçimle rinde belediye başkanlığına yönelik parti ter cihlerine bakıldığında ise CHP’nin °/o38.8 ile ilk sırada geldiği anlaşılıyor. Bu partiyi 0/ 1.7 ile FP, %97 ile DSP izlerken, %18.4’ü oy kul lanmadıklarını açıklamıştır.

4. Olası Genel ve Yerel Seçime Yönelik Parti Tercihleri

Ankete katılanların olası bir genel seçimdeki parti tercihlerini belirlemek amacıyla, “Yarın bir genel seçim yapılacak olsa hangi partiye oy verirsiniz?” şeklinde bir soru yöneltilmiştir. Aşağıdaki tablodaki verilerde Gömeç bütünü ile kırsal ve kentsel alanda partilerin oy dağılımı verilmektedir.

Ilçe bütünü ile kentsel ve kırsal alanda kararsızlar ağırlıktadır (%36). °1o ‘mm ise oy vermeyi düşünmedikleri dikkati çeken bir diğer noktadır. Gömeç bütününde 0/o l2.l’lik bir seçmen desteğine sahip AK Parti birinci konumundadır. Son günlerde görsel ve yazılı medyada yeralan kamuoyu araştırma sonuçlarına göre ülke genelinde bu partinin birinci olduğu dikkate alınırsa, Islamcı ideolojinin temsilcisi olan bu partiye Gömeç örneğinde de “denenmemişlik, yeni bir siyasal hareket’ gibi faktörlerin etkisiyle destek geldiği düşünülebilir. CHP’ye yönelen seçmen desteği 0/o 9.2 ile sınırlı kalırken, DYP ve MHP’nin oy oranları %52’dir DSP ise %4’lük oy oranı dördüncü sıradadır. Bulgular ilçedeki siyasal partiler için de oy tabanı 18 Nisan’dan bugüne en fazla eriyen partinin DSP olduğuna işaret etmekte. Anlaşılan o ki, iktidar ortaklığı döneminde yaşanan ekonomik krizin siyasal maliyeti seçmen tarafından bu partiye çıkarılmıştır.

Partilerin oy dağılımı kırsal ve kentsel alan itibarıyla değerlendirildiğin de, her iki seçim Çevresin de kararsızlar %36’lık bir payla il sırada geliyor. %23 oy vermeyi düşünmeyen kitle bir yana bırakıldığında, kentsel Diğer- alanda CHP %11 2lik oy oranıyla birinci, AK Parti %l oy oranıyla ikinci sıradadır. DYP %51 ile üçüncü, MHP %4•5 ile dördüncü sıradadır. Mer kez sağda ANAPa yöne len 0 lik seçmen deste ği kentsel alanda bu par tinin belirgin bir çöküş süreci içinde olduğunu ilişkin tipik bir kanıttır.

Parti tercihlerinde kır-kent ayrımına göre sınırlı da olsa bir farklılaşmadan söz edilebilir. Örneğin son seçimde kentsel alandaki oy gücüne karşılık, kırsal alanda AK Partiye yönelen %146’lı seçmen desteği bu partiyi ilçe bütününde birinci parti konumuna yükseltirken, kentsel alanda oy tabanı silikleşen DSP’ye kırsal kesimden yönelen %6.6’lık destek bu partinin ilçe bütününde silinmesini önlemektedir. Islamcı sağ son on yılda Gömeçte ilk kez kırsal alanda kentle karşılaştırıldığında daha güçlü konuma gelmiştir. Önceki seçimlerde her şeye rağmen kırsal alanda merkezcil partiler etrafında kümelenen seçmen, özellikle son ekonomik kriz nedeniyle tarımın uğradığı kayba bağlı olarak, radikal ve yeni siyasal oluşumlar peşindedir.

CHP’ye yönelen seçmen desteği ise kırsal alanda daha zayıftır. Bu seçim çevresindeki oyları kentsel alana göre 5 puan daha düşüktür. Tabloda yer almamakla birlikte, kararsızla ra sorulan “kendinize en yakın hissettiğiniz parti hangisidir?” şeklindeki soruya verilen ya nıtlara göre, kararsızların %63.8’inin bu eği limlerinde ısrarlı oldukları anlaşılırken, bu kit le içinde CHP 0/ ile birinci, DSP ve AK Par ti 0/ ile ikinci sırada geliyor.

Seçmenlerin olası bir yerel seçime yönelik parti tercihlerinde %44.4’ünün adaya göre oy kullanacaklarını açıklamaları dikkat çekicidir.
CHP’nin yarın bir yerel seçim yapılacak olsa %27.6 ile birinci parti olacağı anlaşılırken, bu partiyi Eylül 2001 itibarıyla zorlayacak bir par ti ya da rakibi yoktur. CHP’yi %5.1 AK Parti, %4.1 ile DYP izlemektedir. CHP’ye yönelen seçmen desteğinin genel seçimlerle karşılaştırıldığında yerel yönetim seçimlerinde 15 puan fazla olması, CHP’li belediye yönetimine ve ic raatlarına olan desteğin yoğunluğuyla ilişkilendinlebilir.

18 Nisan 1999’dan Eylül 2001e siyasal partilere yönelen seçmen desteğinde nasıl bir değişim yaşandığını izleyebilmek amacıyla, ankete katılanların 1999 genel seçimlerindeki parti tercihleriyle, yarın bir genel seçim yapılır- sa ortaya çıkacak seçmen tercihleri analize ta bi tutulabilir. Bu yöntemle partiler arası olası oy alışverişi ya da oy kaymaları tespit edilebi lir. Soruna bu bağlamda yaklaşıldığında, elde ettiğimiz bulgulara göre Gömeç bütününde en iktirkarlı ya da sadık, kemikleşmiş seçme- ne sahip olan partinin CHP olduğu anlaşılıyor. 18 Nisan seçimlerinde CHP’ye oy verenlerin %58. yarın bir genel seçim yapılacak olsa yine CHPye oy vereceklerini açıklamışlardır. islamcı sağda FP’nirı siyasal mirasını AK Partinin toplayabileceği, FP kökenli seçmenlerin hatırı sayılır bir kısmının bu parti etrafında kümelenme eğiliminde olmasından anlıyoruz. Buna karşılık, Saadet Partisinin Islamcı sağın marjinal partisi olacağı tablodaki verilerden anlaşılıyor. 18 Nisan’da FP’ye oy verdiğini açıklayanların %65.2’sinin yarın bir genel seçim olsa AK Partiye, °/o13’Ünün Saadet Partisine oy vereceklerini açıklamaları bunun göstergesidir.

18 Nisan sonrasında oy tabanını koruma da en başarısız iki partinin ANAP ve DSP olduğu, bir başka anlatımla iki yıl içinde bu partilerin oy tabanlarının hızla eridiği anlaşılmaktadır. 1999’da ANAP’a oy verenlerin sadece 0/012’sinin, DSP’ye oy verenlerin ise %14’ünün yine bu partilerin oy vereceklerini belirtmele ri, erimenin boyutları hakkında bilgi vermektedir. Diğer yandan bu partilerin sınırlı da olsa sadık seçmen kitlesi vardır ve bunların bir baş ka partiye yönelme olasılığı çok zayıftır. 18 Ni san’da bu partilere oy verenlerin hatırı sayılır bir kısmının, protestocu bir siyasal tavırla oy kullanmayacaklarını açıklamaları bunun kanı tıdır.
1999’da MHP’ye oy verenlerin o/o35’inin Is lamcı sağın temsilcisi AK Parti’ye yönelecekle rinin ortaya çıkması, radikal sağda Islamcı ve milliyetçi partiler arasındaki oy alışverişinin konjonktürel olarak ne denli yoğun olduğu nun bir işaretidir.

Tablodaki veriler genel seçimlerdeki yönelime benzer biçimde, yerel seçimlerde de en sadık seçmen kitlesine sahip partinin CHP olduğuna işaret ediyor. 18 Nisan yerel seçimlerinde CHP’ye oy verenlerin °/o52.6’sı yarın bir yerel seçim yapılsa yine bu parti yönünde ter cihte bulunacaklarını beyan etmişlerdir. Bu oran DYP örneğinde °1o42.9’a düşerken, diğer partilerin yerel seçimlere yönelik olarak sadık bir seçmen kitlesini seferber edemeyecekleri açıktır.

Seçmenlerin ekonomik duruma ilişkin beklentileriyle parti tercihleri arasındaki ilişki- yi ya da beklentilerin tercihleri hangi nasıl et- kilediğini belirleyebilmek amacıyla, iki olgu arasındaki ilişkiye baktığımızda, önümüzdeki bir yıl içinde ekonomik durumlarının iyiye gi- deceğini düşünenlerin %17.9’u DSP’ye oy vermeyi düşünüyor. Bu tür bir sonuç, DSP’nin sı- nırlı sadık seçmen kitlesinin bu partiden halen umutlu olduklarını düşündürtmektedir.

Oysa ki %3 1 .3’lük kararsız ve %26.4’lük veremeyi düşünen seçmen kitlesi bir yana bırakıldığında, ekonomik durumlarının kötüye gideceğini açıklayanların hatırı sayılır bir kısmının Islamcı ideolojinin temsilciliğiin üstlenen AK Parti etrafında kümeleneceği anlaşılıyor. Nitekim AK Parti 0/0 14.2 ile öne çıkarken, bu partiyi % 9.8 ile CHP izliyor. Mevcut iktidar almaşığından umudunu kesen kitlelerin AK Parti etrafında kümelenme eğiliminde olmaları, seçmenin gözünde bu partinin düzenin dışlananlarını temsil edebilecek bir siyasal hareketin sözcülüğüne aday olduğu izlenimi vermektedir.

SONUÇ

Merkez sağın 1994’ten itibaren oy tabanında başlayan erime, bugün bir siyasal efsanenin bitip tü-kenmesini anlatıyor aslında.

Çöküşün tüm siyasal coğrafi mekanlardaki nedeni aynıdır:

Ideolojisizleşme ve buna bağlı kimliksizleşme. Rekabetçi demokrasinin emekleme döneminden günümüze bu çizginin topluma sunduğu populist, patronajcı, klientalist ilişkilere dayalı siyaset tarzı artık “vaadlerden başka vaadede cekleri birşeyleri kalmayan’, siyasal değişimin adresi olarak yola çıkıp, değişime karşı direncin merkezi olan kadroları oyun dışına itme üzeredir.
Merkez sol da benzer akıbeti paylaşmak üzere. 90’Iı yıllarda başlayan “iktidarsız iktidar ortaklığı”ndan itibaren “sağın neyi varsa bizde aynısının bir fazlası olmalı " anlayışıyla siyaset ile sosyolojinin bağını koparan sol da bugün kimlik bunalımı yaşıyor. Anadolulu mu? Demokratik Sol mu? Sosyal demokrat mı? Sağ Kemalist mi, yoksa Sol Kemalist mi gibi tartışmalardan bir . türlü kurtulamıyor. Tıpkı merkez sağ gibi, toplumla populist ideolojiler, karizmatik liderler ile kurmaya çalıştığı siyaset
1990’Iı yıllardan günümüze Gömeçli karşıtı siyaset bağı her an koparacak kadar parti tercihlerinde yaşanan değişim, Türkiye gevşek halde duruyor. Populizmi, şimdilerde o da tükenen karizmaları, dürüstlükleri solu artık taşıyamıyor. Dün ve bugünkü iktidarlarında toplumsal hassasiyetleri toplumsal hiyerarşi piramidinde dışlananlar yararına politikalara dönüştüremeyen solun yakın geleceği, bu araştırmadaki “yarın bir genel seçim olsa han gi partiye oy verirsiniz?” sorusuna verilen yanıtlara bakıldığında herhalde görülebilir.

Türkiyeli’nin tercihi aslında Gömeçli’nin de tercihi, Istanbul’un Ümraniye’sinde iki yıl önce “Karaoğlan” umut iken, Gömeç’te de kurtarıcıymış. Bugün Bursa’da, Adana’da ya da Kars’ta ayakta kalmayan taşra burjuvazisi nasıl “geçim için seçim” talebini dile getiriyorsa, Gömeç belediye meydanındaki esnaf da, kendisine “Yarın seçim olsa...” sorusu yöneltilir yöneltilmez, “bir daha mı asla” yanıtını veriyor. Yüksek tirajlı gazetelerin istanbul ya da Ana dolu baskıları, yayınladıkları kamuoyu araştırma sonuçlarında dünün Yenilikçilerini, bugün iktidarın en büyük adayı olarak gösterirlerken, Gömeçli de anlaşılan o ki umudu Ak Parti’de görüyor.

Dünkü iktidar ortaklığında lslami sü ratle kamu bürokrasisinde siyasallaştıran,Anadolu burjuvazisini tesettürleştiren, toplumu dinsel kimlikleri referans alarak alternatif tektipleştirmeye çalışan siyasal hareketin seçmen nezdindeki mirasçıları, merkezcil ideolojilerin misyonlarından feragatları sayesinde Türkiye’yi yeniden umuda yolculuğa çıkaracak gibi görünüyor.

Yard. Doç. Dr. Tanju Tosun
Ege Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Bu yazı 306 kez okundu...